محمد محسن مستوفى
25
زبدة التواريخ ( فارسى )
نسخههاى ديگر تفاوت اساسى دارد . اين نسخه را شهاب الدين على الحسينى در سال 1194 ق / 1780 م تحرير كرده و مدعى شده است « چون مرحمت و غفران شعار ميرزا محمد محسن مستوفى سركار فيض آثار كتاب تاريخ مسمى به زبدة التواريخ را . . . به عبارات و تركيب غريب و قانون و رفتار عجيب نگاشته . . . كه وقايع و اخبار و حكايات آن نه ابتدا معلوم و نه خاتمه مفهوم بود ، » اين كتاب را به « قاعده و قانون مرغوب و تركيب و نظم اسلوب مطلوب خالى از تكلف و اغراق و عارى از تصنع و اغلاق و استعارات » درآورده است . با اين استدلال ، محرر مطالب كتاب را به ترتيبى غير از اصل آن تنظيم كرده است ، ولى متنها را تقريبا تغيير نداده است . نسخهء كتابخانهء ملك با نظم خاص محرر آن در دو مقصد و يك خاتمه كه هر مقصد شامل دو مطلب و هر مطلب شامل چهار يا پنج مقاله است تدوين و بخش صفويان در مقالهء پنجم از مطلب اول از مقصد اول درج شده است . در اين نسخه جملهها داراى افعال كامل و از اين نظر نسبت به ساير نسخهها ارجح مىباشد . محرر ديباچهء محمد محسن را حذف كرده و خود به جاى آن ديباچهاى كوتاه نوشته است . مشخصات اين نسخه با شمارهء عمومى 4307 چنين است : خط نستعليق ، عنوان و نشان شنگرف ، 196 برگ ، ابعاد هر برگ 6 / 19 در 8 / 32 سانتى متر ، كاغذ فستقى ، جلد ميشن قهوهاى ضربى « 1 » . نسخهء ديگر كتابخانهء ملك كه در فهرست به اشتباه آن را « صورتى مبسوط از سياق التواريخ » معرفى كردهاند ، در سدهء 12 با 268 برگ 5 / 21 در 9 / 30 سانتى متر استنساخ شده و داراى كاغذ فستقى و جلد ميشن قرمز است « 2 » . اين نسخه كه شباهتهاى زيادى با نسخهء دانشكدهء ادبيات دارد ، با شمارهء 4144 فهرست شده است و محرر آن مشخص نيست . در پايان نسخهء دوم كتابخانهء ملك مطالب و جداولى در مورد جفر و سحر نوشته شده است . نسخهء موجود در كتابخانهء موزهء بريتانيا در لندن با شمارهء Or . 3498 داراى اين مشخصات است : 254 برگ ، صفحات 8 در 13 سانتى متر ، خط شكسته « 3 » . اين كتابخانه پس از تقاضاى كتابخانهء مركزى دانشگاه فردوسى مشهد براى ارسال يك كپى از ميكرو فيلم نسخهء خود جهت استفاده در اين تحقيق ، ابتدا قول داد كه چنين كند ، اما در عمل به قول خود وفا نكرد و دومين درخواست كتابخانهء دانشگاه فردوسى را هم بىپاسخ گذاشت . نسخهاى از زبدة التواريخ در مجموعهء شخصى ادوارد براون موجود بوده است كه اكنون در كتابخانهء دانشگاه كمبريج نگهدارى مىشود . استورى در فهرست خود نسخهء براون را
--> ( 1 ) - افشار ، ايرج و دانش پژوه ، محمد تقى : فهرست كتابهاى خطى كتابخانهء ملى ملك ، ج 3 بخش اول ، ص 8 - 437 . ( 2 ) - همان كتاب ، ص 6 - 435 . ( 3 ) - Rieu , CharLes : SuppLement to the CataLogue of the Persian Manuscripts of the British Museum , London , 1895 , P . 24 - 25 .